-
A l'é na lenga neolatin-a ossidental, tant 'ma 'l Fransčis, ėl Provensal e 'l Catalan (l'Italian nopą a l'é na lenga neolatin-a oriental, tant 'ma 'l Romen).
A l'é parlą an Piemont (fņra dėl nņrd-est) e, arand a l'Ossitan e 'l Franchprovensal, ant le valade 'd ponent.
A l'ha doe ąree dialetaj: cola 'd ponent motobin omogenia e cola d'alvant pģ fragmentą.
Bele che le prime prime testimonianse dla lenga piemontčisa a sio dla fin dėl sécol XI o dl'ancamin dėl XII, ij prim document ėd pčis a son ij Sermon Subalpin (22 prédiche anņnime dla fin dėl sécol XII). Fin-a al sécol XVII la literatura a l'é bondosa, ma dėsgropą e esprimła ant ij parlé locaj (dialčt dėl Piemontčis).
La lenga comun-a o "koiné" a sorziss a la mitą dėl Sessent fondandse an sij parlé ossidentaj (ij pģ leugn da l'Italian) visavģ dla morfologģa. Ėl léssich a ven nopą da tłit ij canton dėl Piemont (v. Léssich).
La lenga sorzģa a la mitą dėl Sessent a sė spantģa an pressa coma lenga dij comersi, dj'arpņrt antra ij sitadin dėl Pais e dl'armeja, ruvanda fin-a an Comba d'Osta, an Savņja e a Nissa dėl Mar.
La prima gramątica a seurt dėl 1783 mersģ al médich Morissi Pipin (pėrfessioną peui dal Gaschi dėl 1784).
La lenga comun-a a ven dovrą an literatura a parte da G. B. Tana (fin dėl Sessent) e, ant ėl sécol XVIII, da I. Isler, V. Cartiermetre e E. I. Calvo antra j'ąutri. Ant l'Eutsent, j'autor ij pģ avosą a son N. Rņsa e A. Broferi.
Apress l'unitą d'Italia a ven-o dontrč desani 'd decadensa, fin-a a l'arzuression dėl 1927 con la fondassion ėd la Companģa dij Brandé, moviment literari animą da Pinin Pacņt, ch'a realisa l'unitą grąfica dla lenga an sla base dla tradission dėl Setsent.
La Lčj ėd Wartburg a fortiss che 'l finage antra le lenghe neolatin-e ossidentaj ('ma 'l Piemontčis) e cole orientaj ('ma l'Italian) a l'é la ligna ch'a taja lė stat italian an corend apopré arlongh ėd la crėsta dl'Apenin tņsco-emilian (Ligna Gņtica). Sņn a l'é stabilģ conforma ij doi criteri sģ apress:
Le consonant oclusive sorde antėrvocąliche latin-e C, P, T a dvento sonore o a tombo an Piemontčis, diferent da l'Italian (lat. SECURUM > piem. SIGUR, lat. APRILEM > piem. AVRIL, lat. MATURUM > piem. MUR, lat. FOCUM > piem. FEU, lat. APICULAM > piem. AVIJA).
Contut a-i é 'n drņch d'ąutri trat lenghģstich ch'a separo 'l Piemontčis da l'Italian:
La desinensa -S ėd la sconda pėrson-a singolar dėl verb a ven conservą, diferent da l'Italian (piem. IT FAS = it. FAI, piem. IT ĖVNIRAS = it. VERRAI, piem. IT CĄNTES (o IT CANTE) = it. CANTI).
Ėl grop CT a dventa IT com an Fransčis (lat. LACTEM > piem. LĄIT, frans. LAIT; lat. NOCTEM > piem. NEUIT, frans. NUIT).
NEN (PA) = alm. ICH WEISS NICHT = it. NON SO).
Ėl grop CR a dventa IR e 'l grop TR a dventa R (lat. PATREM > piem. PARE, frans. PČRE; lat. MACRUM > piem. MĄIRE).
Ėl grop "L + consonant" a dventa "U + consonant" (fņra che LV, LF, LB, LP) (lat. ALTUM > piem. ĄUT, frans. HAUT; lat. DULCEM > piem. DOSS, frans. DOUX).
C e G a son assibilą dėdnans a E, I (lat. CENTUM > piem. SENT, frans. CENT; lat. LEGERE > piem. LESE).
Le vocaj nen acentą a tombo (lat. FOENUCULUM > piem. FNOJ, lat. PEDUCULUS > piem. POJ, lat. MACELLARIUS > piem. MASLÉ).
L'afermassion a l'ha doi grad: É (pģ débola) e ŅI o EUI (pģ fņrta), parija dėl vej Fransčis OĻL.
Le negassion NEN e PA as buto apress al verb tant 'ma an Alman (piem. I SAI
La postposission dij clģtich complement, ch'a slontan-a 'l Piemontčis da tute j'ąutre lenghe neolatin-e (piem. A L'HAN DIMLO = frans. ILS ME L'ONT DIT = it. ME L'HANNO DETTO, piem. IT L'HAS PARLAJNE = frans. TU LUI EN AS PARLÉ = it. GLIENE HAI PARLATO) .
La presensa dij pėrnņm verbaj (piem. IT SAS = it. SAI, piem. TI IT SAS = it. TU SAI).
La vocal prostética Ė (TRE STČILE, ma SINCH ĖSTČILE, A L'É STĄIT, ma IT SES ĖSTĄIT).
Ij pėrnņm soget ėd prima e sconda pėrson-a singolar MI e TI, che an tute j'ąutre lenghe neolatin-e a ven-o dai pėrnņm soget latin EGO e TU, an Piemontčis (e an tute j'ąutre lenghe gal-itąliche) a ven-o da j'acusativ latin ME e TE, parčj che ij pėrnņm soget e ij pėrnņm complement tņnich a son j'istessi (piem. MI IT JE DAGH A TI = it. IO LI DO A TE, piem. TI 'T ĖM JE DAS A MI = it. TU LI DAI A ME).
A-i é nen ėd consonant ch'as pėrnonsio dobie, parčj 'ma a-i ven ėdcņ ant j'ąutre lenghe neolatin-e ossidentaj (piem. DOBI, SOGET, AFÉ, SPALA, CORE, it. DOPPIO, SOGGETTO, AFFARE, SPALLA, CORRERE). Armarché che SS as pėrnonsia pa dobia: a l'é mach na manera dė scrive l'S sorda. Mach apress a Ė a peul ess-je 'd consonant pėrnonsią dobie (GHĖDDO, BĖNNA, S-CĖTTA, TĖBBI).
|
||||||||||||
|
||||||||||||
|
|
|||||||||||
|
|
||